Maand: november 2023

Hoe Nederlandstalig is de Nederlandse staatkunde?

Geachte lezenaar of lezenaarster,

alhoewel het Zaakwoordenboek der Lage Landen geen belang in staatkunde heeft, is de proefneming in dezen brieve wel degelijk waarom het ZLL bestaat. Het uitlichten van hedendaags taalgebruik en hopelijk zo een gesprek op gang te brengen over de beziging daarvan is wel degelijk iets dat het zaakwoordenboek beoogt.

Neme het dus met een korrel zout. Taalschouwing heeft eerder een speelsere insteek dan een ernstige. Beschouwe het dan ook als zodanig.

Het Zaakwoordenboek der Lage Landen vertoont: “Taalschouwing – Tweede Kamer-verkiezingen 2023”

De Nederlandse staatkunde is ene weerspiegeling onzer maatschappij. Niet enkel in welke zin onze stem in de volksvertegenwoordiging hoorbaar kan of zal zijn, maar ook in hoe onze taal vanaf de bovenlaag wordt gebezigd. Staatkundigen zijn immers mensen van invloed, dus—gesproken als iemand die gelooft dat beschaafdheid van bovenaf komt in plaats van onderop—in hoeverre beheersen en/of koesteren zij onze taal als wij de standpunten der vijf hoogsten gepeilden naast elkaar leggen voor de Tweede Kamer-verkiezingen 2023?

Oorspronkelijk was het de bedoeling om alle 26 partijen te schouwen, maar dit was helaas niet gelukt vanwege tijdgebrek. Mocht deze proefneming nogmaals in de toekomst worden uitgevoerd, zal er—gewis met de ervaring van nu—betere voorbereiding worden getroffen om de strijd wat groter en spannender te maken.

De vijf grootste partijen waren op de Maurice de Hond-peiling van 18/11/2023 gegrond (VVD, PVV, NSC, GL-PVDA, D66):

Nou is het zo dat volledige partijvaandels lezen tijdrovend is en voor nu te kortdag om nog van toepassing te zijn voordat het de verkiezingsdag is. Om deze reden gebruik ik van ieder vaandel de kort(st)e uitvoering die ik kon vinden. In veel gevallen zullen die de standpunten zijn. Deze samenvattingen zijn gemiddeld rond de 1.000 woorden en redelijk snel te schouwen. Ik verwacht dat deze ook het meest zullen worden gelezen, dus is het ook een eerlijk schouwmiddel.
De gekozen bronnen zijn aangegeven.

De waarderingscijfer-bepaling zal middels een strafpuntenstelsel worden bewerkstelligt. Het geheel der strafpunten zal in verhouding met het aantal woorden tot een uitkomst in honderdsten leiden (“X/100%”).
Deze verhouding is zo bedacht dat inzonderheid partijen met langere overzichten niet worden benadeeld (gezien een hoger aantal woorden ook meer strafpunten betekent; lager is beter).

De Regels

Het puntenstelsel is als volgt opgebouwd:

• 2 strafpunten
  • Onvormelijk/onbeleefd taalgebruik.
    Voorbeeld: je, jij of jou(w) in plaats van u(w).
    Toelichting: een mijner grootste ergernissen onzes tijds is de onvormelijke toon die door onze staatkunde woekert. Hier wordt dan ook het hardst voor gestraft, ongeacht of dit “goed” Nederlands is, of niet.
• 1 strafpunt
  • Volledig uitheems woord en volledige uitheemse samenstelling.
    Voorbeelden: interessant; impact; grip; asielcrisis; migratieakkoord.
  • Samenstellingen bestaande uit een inheems woord en een uitheems woord. Voorbeelden: migratiestelsel; spoeddebat; innovatiekracht; bestaanszekerheid; afkoelperiode.
  • Vernederlandst woord (in de meer onnodige zin).
    Voorbeeld: realiseren; investeren; zeker; repareren; stimuleren.
• 0,5 strafpunt
  • Spreektaal.
    Voorbeelden: inkortingen; we (in plaats van wij); ze (in plaats van zij, hen, hun).
  • Slordige stijl.
    Voorbeelden: Hulpwerkwoord achter voltooid deelwoord (Duitsvorming); een zin beginnen met bijvoorbeeld “en” of “maar”; onjuist tussenruimte-gebruik (bijvoorbeeld “woning tekort” in plaats van “woningtekort”).

Het volgende wordt bewust ontacht:

• Inhoud
  Dit spreekt voor zich, want het gaat hier nadrukkelijk niet om wat deze partijen in gedachten hebben, het gaat enkel om hun verwoording daarvan.
• Naamvallen
  De naamvallen—hoewel ik hun bekoring waardeer—zijn helaas inmiddels een zinkend schip in de Lage Landen, dus om hiervoor te straffen zou onredelijk zijn.
• Toon
  Het is niet ongewoon dat staatkundige uitspraken een wat belerende of kinderlijke toon kunnen behelzen, maar enkel de onvormelijke—zoals eerder benoemd—krijgt strafpunten.
• Herhaling
  Alhoewel saai niet strafwaardig.
• Sommige leenwoorden
  Niet ieder woord met een uitheemse oorsprong wordt gelijk voor deze proefneming als verkeerd beschouwd (ongeacht hun mogelijke schrilheid). Dit is bewust om te voorkomen dat de wedstrijd te flauw wordt.
  Een kleine greep van wat het ZLL “omarmde” woorden noemt: plaats (Frans), schrijven (Latijn), vorm (Latijn), grens (Duits), kans (Picardisch), partij (Frans).

De Gegadigden

De volgende vijf partijen die deelnemen aan TK2023 zullen onvrijwillig hier met elkander strijden voor die verdichte eerste plek.

De bron van onderstaande lijst is kiesraad.nl (de statutaire namen zijn van deze lijst afkomstig).

• Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD)
  • Bron: vvd.nl/standpunten/
  • Aantal woorden: 1.365
• Partij voor de Vrijheid (PVV)
  • Bron: pvv.nl/…/PVV-Verkiezingsprogramma-2023.pdf (Geen beknopte standpunten kunnen vinden; ik heb ervoor gekozen om voor ieder onderwerp enkel de toepasselijke opsommingen samen te voegen .)
  • Aantal woorden: 1.430
• Nieuw Sociaal Contract (NSC)
  • Bron: storage.googleapis.com/…/NSC_samenvatting…v1.pdf
  • Aantal woorden: 1.595
• GroenLinks / Partij van de Arbeid (GL-PVDA)
  • Bron: groenlinkspvda.nl/standpunten/ (Standpunten staan over hele verkiezingsvaandel verspreid; ik heb ervoor gekozen om zelf een samenstelling van iedere inleiding en stappenlijst voor ieder onderwerp te maken.)
  • Aantal woorden: 2.407
• Politieke Partij Democraten 66 (D66)
  • Bron: d66.nl/standpunten/
  • Aantal woorden: 841

De lijst met 21 partijen die wel deelnemen aan de Tweede Kamer-verkiezingen 2023, maar helaas geen onderdeel konden uitmaken van deze Taalschouwing:

1. Christen Democratisch Appèl (CDA)
2. Socialistische Partij (SP)
3. Forum voor Democratie (FVD)
4. Partij voor de Dieren (PVDD)
5. ChristenUnie (CU)
6. Volt Nederland (VOLT)
7. Conservatieve Liberalen (JA21)
8. Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP)
9. Politieke beweging DENK (DENK)
10. 50PLUS (50PLUS)
11. BoerBurgerBeweging (BBB)
12. BIJ1 (BIJ1)
13. Piratenpartij – De Groenen (PDG)
14. Belang van Nederland (BVNL)
15. Splinter (SPL)
16. Libertaire Partij (LP)
17. LEF (LEF)
18. Samen voor Nederland (SVN)
19. Nederland met een PLAN (NPLAN)
20. PartijvdSport (PVDS)
21. Politieke Partij voor Basisinkomen (PVB)

De Uitslag

Alhoewel de tellingen met zorg zijn verricht om zo eerlijk en standvastig mogelijk te zijn, houd rekening met een ~1% speling. Dit kan zowel in het nadeel als voordeel zijn van iedere partij.

Op de eerste plek met 89%:

Op de tweede plek met 86,9%:

Op de derde plek met 86,1%:

Nummer vier en vijf is de PVV en de D66 met 85,5% en 84,1%, onderscheidenlijk:

Afsluiting

Uiteindelijk hebben vijf partijen meegedaan, maar ik heb wel de samenvattingen gelezen van alle zesentwintig. Het bijzondere, terugkijkend, is hoe verschillend de aanpak was van partij tot partij. De toelichting was in meeste gevallen zoveel groter dan verwacht dat ik voorheen een beetje spottend was over het mogelijke leesgehalte van belanghebbenden, maar nu geheel in tweestrijd verkeer over hoeveel burgers werkelijk de moeite nemen om zo de diepte in te gaan. Eerlijk is eerlijk: het siert de partijen wel dat zij zoveel moeite hebben genomen; de meesten hebben een aanzienlijke hoeveelheid tijd besteed (of laten besteden) aan het uitgebreid verhelderen hunner standpunten, maar het belang der beknopte samenvatting zou niet uit oog moeten worden verloren.

Tot slot, als ik dan iets zou mogen meegeven aan een partij: zorge dat de standpunten te allen tijde beschikbaar zijn met de mogelijkheid tot verdieping (voor wie dat behoeft), houde het tussen de 1.000 en 3.000 woorden, make het makkelijk raadpleegbaar op het web (géén PDF) en verspreide het niet onnodig over meerdere bladzijden.

Dit is geen stemaanbeveling, maar als het gaat om “vertoningstijl” is de wijze waarop de VVD haar standpunten vertoont naar mijn mening de beste wijze. Alles op één bladzijde, niet te kort, niet te lang, met de mogelijkheid om door te klikken voor verdieping.

Dit was het voor deze verkiezingen. Tot de volgende schouwing.

Hoogachtend,
C. J. Righart

---

Beeld
Hoofding (achtergrond): Naamloos ; Haags Gemeentearchief, CC BY-SA 4.0, middels Wikimedia Commons

Soms is minder meer.

---

De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek. Uitsluitend beschikbaar op Righartswoord. Tekene in om op de hoogte te blijven.

---

Geachte lezenaar of lezenaarster,

in des nieuwsbriefs dertiende uitgave is het wederom tijd om wat voortgangszaken te benoemen. Na peinzing van geruime tijd viel laatstelijk het nodige kwartje: het ZLL moest gaver en slanker.

Doch, het is enen langen tijd geleden sinds de vorige nieuwsbrief in dezen aard, dus voordat de herraming wordt toegelicht, eerst even de nieuwe toevoegingen betreffende wat er de afgelopen maanden is bijgekomen.

Overzichtverheldering

Dit is nog deels een werk in uitvoering voor sommige overzichten, maar ver genoeg gevorderd om te benoemen.

Het ZLL is zo opgebouwd dat er – vergelijkbaar met bijvoorbeeld het Duitse Wikiwörterbuch – overzichten te elker bladzijde eens woords zijn die naast spelling in sommige gevallen ook de betrekkelijke naamvallen vertonen. Leuk voor der ingewijde, maar wat nou als de derde naamval iemand niets zegt? Dat men wel weet wat een datief is, maar deze niet meteen als de derde naamval herkent? Om deze reden bevatten alle overzichten nu koppelingen naar ene toelichtingsbladzijde.

Wat is enen naamval? Klik op naamval om meer te weten:

Zinnebeelden voor Woordgeslachten

Het in het algemeen toepassen van naamvallen is enkel haalbaar en met enige juistheid te bezigen indien de woordgeslachten bekend zijn. Ene zending des zaakwoordenboeks is bedoeld om deze bewustwording aan te sporen (en te behouden).

Het zaakwoordenboek heeft voor allen woordgeslachten zinnebeelden vertoond om de herkenning hiervan te vergemakkelijken, zoals in het knipsel hierboven is te lezen (naast Enkelvoud). Deze zijn niet groot uitgelicht, maar zichtbaar in de ‘Enkelvoud’-kolom. Het meervoudige woord krijgt het geslacht des enkelvoudigen vorms mee, maar gezien de meervoudige vormen allemaal dezelfde verbuigingen hebben ongeacht woordgeslacht is hier geen gericht zinnebeeld aangeduid:

Zoals in de levensleer vanzelfsprekend is wordt voor mannelijken woorden het zinnebeeld van Mars gebruikt (herkenbaar aan zijnen schilde en speer) en voor vrouwelijken woorden die van Venus (herkenbaar aan haren handspiegele). Voor gemeenslachtigen woorden worden beide zinnebeelden naast elkaar gebruikt:

Zoals alle moedertaalsprekers en -spreeksters weten is er ook nog een derde woordgeslacht, of eigenlijk, een derde vorm zonder geslacht: onzijdig. Deze heeft nochtans geen herkenningsteken in de levensleer, want waarom zou er een geslachtsteken zijn voor hetgeen dat geslachtloos is? Redematig, maar ik bezie dat anders. Ik pak al mijn aanwerken op standvastige wijze aan en om het bij twee zinnebeelden te laten vind ik ontoereikend, wellicht zelfs storend – een zinnebeeld voor den onzijdigen woordgeslachte was dus onontbeerlijk. Mijn oplossing: Zon “lenen” uit het Romeins gemaarte (om een beetje in lijn te blijven met Mars en Venus):

Een herkenbaar zinnebeeld, zelfs op een klein beeldscherm, en aldus bij mijnen gevoel passend; waarom zou de zon een geslacht hebben? Nou is het wel zo dat het woord zon in onze taal wel degelijk een geslacht heeft (namelijk, vrouwelijk*), maar ik gun mijzelf deze vindingrijke ruimte. Taal is in beweging™.

* de woordenlijst van de Taalunie heeft zon als gemeenslachtig neergeschreven, maar ik houd in vrijwel elk geval het Woordenboek der Nederlandsche Taal aan.

Deze drie samen zullen de grondslag voor allen zelfstandigen naamwoorden vormen.

Uiteindelijk is het ook de bedoeling dat alle woordenlijsten deze zullen vertonen, zoals het knipsel hieronder weergeeft:

De Afstammelingen

Hoe benoemen wij hen die er voor ons waren?

De geslachtkunde (Frans: genealogie) is iets waar ik onbedoeld tegenaan liep met woorden als aartsvader voor den Latijnsen patriarch. Dit leidde mij naar talrijke nieuwe begrippen en ene beknopte woordenlijst.

De meesten zullen bekend zijn met overgrootouder en betovergrootouder, maar wat komt daarna? Of wellicht beter gezegd, daarvoor?

De volledige lijst met alle mogelijkheden is ont-zet-tend uitgebreid (honderden namen), maar vergeleken bij wat den Nederlandse Genealogische Vereniging en Histories uit Vlaanderen vertoont is het overzicht op het ZLL voor nu bescheiden; of zo beknopt als ik het kon scheppen:

Alhoewel ik met het ZLL de nieuwvorming waar mogelijk beperk – liever een vergeten woord terugbrengen dan een nieuwe munten – is er hier wel sprake van. De eerste trap in mijn overzicht heeft namelijk een eigen bedachte tegenhanger voor wat in de geslachtkunde de kwartierdrager wordt genoemd: wapendrager en wapendraagster.

Nou ben ik ietwat onverschillig over kwartier (Frans: quartier) en het ZLL vermijdt deze niet bewust. Vermoedelijk omdat er ook woorden als vertier en menigertier reeds bestaan klinkt kwartier voor mij niet zo afstekend. Dat gezegd hebbende heeft het ZLL voor sommigen kwart(ier)-vormen wel een tegenhanger beschreven (zoals het reeds bestaande verreljaar voor kwartaal).

“Kwartier” in kwartierdrager verwijst naar een der vier wapenvelden op een wapenschild (een voor ieder grootouder), en zodoende heb ik ene verkorte uitvoering hiervan gemunt.

De Behuwden

Nog een beknopt overzichtje. Een die enige tijd geleden door een werkgenoot in mijn schoot werd geworpen.

De “schoon-“-woorden als het gaat om verwanten in behuwde zin zijn streng gezien Fransvorming, gezien deze letterlijke vertalingen hunner oorspronkelijke Franse uitvoeringen zijn; zoals bijvoorbeeld belle-mère voor schoonmoeder.

Nou zijn er, weliswaar inmiddels verouderde, meer Nederlandse tegenhangers voor al deze letterlijke vertalingen, met behuwd- in plaats van schoon-:

Drieduizend Bladzijden ende Herraming

Drieduizend aangemaakte bladzijden was oorspronkelijk niet een ZLL-mijlpaal die in deze nieuwsbrief zou worden benoemd, maar gezien de vertraging is hij toch behaald.

Het is vreemd om voor te stellen dat nog geen twee jaar geleden er niet één bladzijde was, en dat het nu inmiddels de drieduizend voorbij is. Evenwel met een kleine korrel zout, veel van deze bladzijden zijn doorverwijzingen, maar het is uiteindelijk allemaal werk en deze verwijzingen zijn het grote hulpmiddel voor een ieder die niet met deze tak van Nederlands bekend is. Op naar de 5.000.

Tot slot nu dan hetgeen waar deze nieuwsbrief zijn naam aan heeft te danken.

znw. v. Van Ramen met her- en -ing.
Het nogmaals op een doel mikken.

Het ZLL als aanwerk was, tot voor kort, te breed geworden. Gewis met de inachtneming dat dit voor nu nog steeds ene eenmansonderneming betreft. Terugkijkend was dit geen vreemd verschijnsel. Ik had heel bewust het begrip zaakwoordenboek gekozen omdat het werk groter moet zijn dan enkel een woordenboek; het moet niet alleen waar mogelijk vermaken, het moet ook ene opslagplaats zijn wat veel Nederlandse kennis behelst – doch niet zo uitgebreid als Wikipedia.

Het hart zal altijd wel het woordenboekgedeelte blijven, maar ook dit was onder de verbreding aan het lijden. Een Schoner Woord heeft nog steeds enkel raadpleegbare bladzijden voor enen geringen dele aller woorden; de woordenzuil loopt achter en de lijstenzuil verdient ook wat liefde.

Een der ingrijpende beslissingen was om de mensenzuil te verwijderen. Er komen waarschijnlijk wel levensbeschrijvingen van mensen te zijner tijd, maar dit zal een andere vorm krijgen; met ene gerichtheid van vermaarden in de Lage Landen (inzonderheid Nederland en Vlaanderen). De Nieuwsbrief der Lage Landen was om deze reden ook iets veranderd; alhoewel deze nog steeds niet standvastig is wat uitgaven betreft, is hij wel minder tijdrovend om op te zetten gezien het een stuk gerichter is geworden.

Aanvullende zuilen zullen vanaf heden dan ook verder worden uitgedacht eer deze worden toegevoegd, of met minstens meer inhoud zodat dit hun bestaan tevens rechtvaardigt. Voorlopig zal ik mijn pijlen richten op het vollediger maken van Een Schoner Woord.

“Bevrijding”

Ter afsluiting een gedicht van Albert Besnard:

De sympathieën die ’t heelal bewogen
Verwezenlijkt de mensch een broozen duur.
Uit vliedende materie werd getogen
De harde zin van een architectuur

En de gedachte stolt tot stijl en bogen
Van stuggen steen en ijzeren structuur.
Want ’t licht verblindde ons zonder mededoogen
Dus giste niemand ’t ijle van zijn uur.

Zoo grijpen we in ’t heelal met zwakke handen;
Zoo minnen we als de werelden vergaan;
En zijn gevangen in den doem der wanden.

Ik wensch slechts den beschroomden teedren waan
Van eenen droom van laat beschenen landen
Daar dichters en gelieven eenzaam gaan.

Hoogachtend,
C. J. Righart

---

Beeld
Hoofding, achtergrond: Johan Tobias Sergel., openbaar vroon, middels Wikimedia Commons