Geachte lezer(es),
de lentemaand vraagt om hoopvolle zonneschijn, niet om donkere wolken die haar stralen zouden weren. Doch treur en leed zijn van alle jaargetijden, en verschillende gemoedstoestanden kennen ook verschillende woorden, zowel inheemse als uitheemse. Wanneer men zich zo zou willen of moeten uitdrukken, late men zulks dan op de meest vaderlandse wijze verwoorden.
| Erventrouw | Ontleend |
|---|---|
| Neerslachtig | Depressief |
| Zwartgallig | Pessimistisch |
| Zwaarmoedig | Melancholiek |
| Zonloos | Somber |
Neerslachtig
Depressief
Een gesteldheid des gemoeds, waarbij de geest als het ware neergeslagen is — gevormd uit het bijwoord neer en het van slaan afgeleide achtervoegsel -slachtig, hetwelk een neiging of geaardheid uitdrukt. Wie neerslachtig is, bevindt zich in een toestand van innerlijke gedruktheid, zonder noodzakelijkerwijs aan een langdurige kwaal des gemoeds te lijden. Het betreft veeleer een voorbijgaande stemming, een tijdelijke neerwaartse buiging der ziel, die door omstandigheden des levens wordt teweeggebracht en bij gunstiger wending wederom wijken kan.
Depressief is ontleend aan het Franse dépressif, teruggaande op het Latijnse deprimere, uit de- [neer] en premere [drukken].
Zwartgallig
Pessimistisch
Een samenstelling van zwart en gallig, van gal afgeleid. Dit schilderachtige bijvoeglijk naamwoord vindt zijn oorsprong in de oude lichaamssappenleer, volgens welke een overmaat der zwarte gal oorzaak was ener duistere, droefgeestige gemoedsgesteldheid. Wie zwartgallig is, ziet de wereld als door een donkeren sluier; hij of zij neigt tot vreugdeloze overpeinzingen en verwacht steeds het ergste. Zwartgallig draagt een sterkere lading dan neerslachtig, daar het niet slechts op een voorbijgaande stemming, maar op een diepgewortelde neiging tot donker denken wijst.
Pessimistisch is langs het Franse pessimiste aan het Latijnse pessimus ontleend, de overtreffende trap van malus [slecht], letterlijk: het ergste verwachtend.
Zwaarmoedig
Melancholiek
Uit zwaar en moedig samengesteld, waarbij moedig hier niet op dapperheid, maar op het gemoed betrekking heeft. Zwaarmoedig duidt op een toestand, waarin het gemoed als het ware een zwaren last torst. Diepgaande, aanhoudende droefgeestigheid, die het gehele wezen eens mensen doortrekt. Anders dan neerslachtig, hetwelk een voorbijgaande gedruktheid aanduidt, en anders dan zwartgallig, hetwelk eerder op een donkere verwachtingshouding wijst, behelst zwaarmoedigheid een bestendige zwaarte des harten, een stille, inwaartse treurnis die het gemoed onophoudelijk bezwaart.
Melancholiek gaat terug op het Griekse melancolikos, van melancholia, uit melas [zwart] en chole [gal]. Hoewel melancholiek naar de letter gelijk staat aan zwartgallig, verdient het vaderlandse evenwoord zwaarmoedig de voorkeur, omdat melancholiek in het gebruik een betekenisverschuiving heeft ondergaan in de richting van aanhoudende, weemoedige droefgeestigheid.
Zonloos
Somber
Tot slot het bijzondere zonloos. Dit bijvoeglijk naamwoord is een samenstelling van zon en het achtervoegsel -loos [zonder zon, van het zonlicht beroofd]. In overdrachtelijken zin duidt het op een gemoedsgesteldheid die verstoken is van alle warmte, licht en levensblijheid. Wat overblijft, is een innerlijke duisternis, waarin geen straal der hoop schijnt door te dringen. Het woord leent zich bijzonder voor de verheven, letterkundige stijl, daar het een beeldender en dichterlijker uitdrukking biedt dan het ingeburgerde, doch uitheemse somber.
Somber, hoewel thans geheel ingeburgerd, is oorspronkelijk aan het Franse sombre ontleend, vermoedelijk teruggaande op het Laat-Latijnse subumbrare [beschaduwen], uit sub [onder] en umbra [schaduw].
Hoogachtend,
C. J. Righart
ᛞᚳ᛬ᚹᛠᚱᛞᚳᚾᚪᚱ
Beeld (achtergrond): Wikimedia Commons
