Geachte lezer(es),
de lentemaand is begonnen en de eerste bladblazer laat zich reeds horen. Terwijl een stralende zon schijnt zou dit gewoonlijk een uitgelezen tijd zijn om te klagen over datgene wat deze hemelse rust zou verstoren op een schone zondagmiddag, maar wat er nu werkelijk verstoort schuilt inzonderheid buiten onze grensstreken. Voorbij het binnenlandse, zelfs het buitenlandse, naar het bovenlandse [internationale], waar grootmachten onze geesten en huishoudens veelal bezighouden met zorg en ongewisheid.
Neêrlants Gemaect is er evenwel niet voor de staatkundige duiding, dus dit stuk zal handelen over het woord bovenlands, maar late ons eerst stilstaan bij het omvangrijke leenwoord internationaal.
Jeremy Bentham
Wij gaan terug naar het jaar 1780 na Kerst toen de Engelsman Jeremy Bentham het woord international smeedde in zijn werk An Introduction to the Principles of Morals and Legislation [Ene Inleiding tot de Beginselen der Zedelijkheid en der Wetgeving], waarin hij law of nations [ius gentium] door international law verving.
Een kunstmatig bouwsel, en een waarover de heer Bentham zelf ook eerlijk was:
“The word international, it must be acknowledged, is a new one; though, it is hoped, sufficiently analogous and intelligible.”
[Het woord internationaal, men moet het erkennen, is een nieuw woord; evenwel, naar men hoopt, voldoende overeenkomstig en verstaanbaar]
Een invalshoek die ik, gezien mijn eigen beginselen, nooit zou tegenspreken, alhoewel Bentham in dezen juist naar het uitheemse grijpt voor zijn nieuwvorming, in plaats van in zijn eigen taalwortels te blijven.
Zijn woordvorming vloeide voort uit de volgende bestanddelen:
| Latijnse bestanddeel | Betekenis |
|---|---|
| inter | “tussen, onderling” |
| natio | “volk, geboorte, afstamming” |
| -al(is) | “betrekking hebbend op” |
Het woord internationaal bereikt onze taal begin der negentiende eeuw middels het Frans, gelijk destijds gebruikelijk was voor staatkundige begrippen, en weerspiegelt ook vele andere Franse woorden met achtervoegsel -al(e) zoals leenwoorden nationaal, rationaal, koloniaal, enzovoorts enzovoorts.
Bovenlands
Internationaal is dus, samengevat, in wezen een vreemd woord want alhoewel het Latijnse ‘inter’ [tussen] wordt gebezigd, wordt hier juist een begrip bedoeld dat landen overstijgt of op meerderen betrekking heeft. Een letterlijke vertaling van het woord als tussenlands is, alhoewel kloppend met Bentham’s bouwsel, minder Nederlands van aard dan iets als bovenlands.
Ik heb in eerdere schrijfselen ook gespeeld met tussenlands, maar heb nu zowel hier als in het zaakwoordenboek bovenlands de voorkeur gegeven:
| Trap | Vorm |
|---|---|
| stellende trap | bovenlands |
| verbogen stellende trap | bovenlandse |
| s-vorm stellend | bovenlands |
| vergrotende trap | bovenlandser |
| verbogen vergrotende trap | bovenlandsere |
| s-vorm vergrotend | bovenlandsers |
| overtreffende trap | bovenlandst |
| verbogen overtreffende trap | bovenlandste |
Betekenissen:
- Betrekking hebbende op het verkeer, de betrekkingen of de aangelegenheden tussen twee of meer landen of staten; de grenzen eens enkelen lands te buiten gaande.
- Door verscheidene landen of staten gezamenlijk ondernomen, erkend of geregeld; van meer dan één land uitgaande of daarop betrekking hebbende.
- Afkomstig uit of behorende tot de bovenlanden; bovenstrooms gelegen.
Tot slot, zie ook binnenlands en buitenlands, voor wie hen wenst te vergelijken, alledrie nu aanwezig op het ZLL.
Hoogachtend,
C. J. Righart
ᛞᚳ᛬ᚹᛠᚱᛞᚳᚾᚪᚱ
Beeld, achtergrond: Wikimedia Commons
