Laaglandse Dichterij is ene gedichtenreeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin werken van dichters en dichteressen uit de Lage Landen worden uitgelicht. Opdat wij hun woorden, hun bekoring en hun bijdrage aan het Nederlands nooit vergeten.
Over Zaandam:
Zoo vele wieken, als aan molenassen draaijen; Zoo vele wimpels, als aan hooge masten waaijen; Zoo vele raderen, als wentlen om hun spil; Zoo veel hefboomen, als er heffen aan de til; Zoo vele stampers, als er harde kluiten pletteren; Zoo vele hamers, als bij ’t schepenbreeuwen kletteren; Zoo vele mokers, als er de ankersmeden slaan; Zoo menig kabel, als gedraaid wordt op de baan; Zoo menig vel papier men schept om op te schrijven; Zoo menig volksgedruisch, als bromt bij kunstbedrijven: Zoo menigmalen heft de Faam haar’ lofzang aan, Tot eer van ’t kunstvernuft der Burgers van de Zaan.
—Joännes le Francq (1729-1812)
Verlof
Dit briefje—des weeks gedicht op de vrijdag—is de laatste uitgave voor de komende vier weken. Ik heb iets voor het ZLL in de week gelegd dat af moet; kort verwijl is onontkoombaar. De nieuwsbrieven keren op 22 grasmaand weder.
Vandaag In is ene reeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin beknopte wetenswaardigheden die op betreffende dagen in de geschiedenis plaatsvonden worden gedeeld. Zie tijdwijzer Des Jaars Dagen voor meer.
20 lentemaand: Sterfdag van Maria van Nassau (1642-1688)
Maria van Nassau werd te ‘s-Gravenhage geboren als jongste dochter van Amalia van Solms-Braunfels en haar man Frederik Hendrik van Oranje, een zoon van De Zwijger, Willem van Oranje, Vader des Vaderlands.
Op 23 herfstmaand 1666 trouwde zij te Kleef met Lodewijk Hendrik, graaf Palatijn van Simmern-Kaiserslautern (1640-1674), zoon van Louis Philip en een kleinzoon van Maria’s moei, de gravin Louise Juliana van Nassau. Maria en Lodewijk Hendrik waren acht jaar getrouwd, maar het huwelijk bleef kinderloos en na haars mans dood stierf de lijn Simmern-Kaiserslautern uit.
Net als haar zussen Louise Henriette met de Oranienburg, Albertine Agnes met de Oranienstein en Henriette Catherine met Oranienbaum, liet Maria na haar huwelijk een nieuw vorstelijk verblijf voor zichzelf bouwen – welke in 1669 te Bad Kreuznach was voltooid: Schloss Oranienhof. Maria stierf in 1688 te Kreuznach na zes dagen aan ener longontsteking en Schloss Oranienhof werd een jaar later—tijdens de Negenjarige Oorlog—door Franse heerlingen verwoest.
Bron: Wikipedia (bewoordingen aangepast en aangevuld).
“De bedoeling van mijn manga is door en door vermaak. Ik durf zelfs te zeggen dat het mij niets zou schelen als mijn werken niets hebben achtergelaten, zolang zij hun lezers maar hebben vermaakt.”
—Akira Toriyama (1955-2024)
De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek. Uitsluitend beschikbaar op Righartswoord. Tekene in om op de hoogte te blijven.
Geachte lezenaar(ster),
veel mannen die nu in de dertig zijn zullen mijn gevoel van weemoed kunnen begrijpen toen het nieuws binnenkwam dat de vermaarde Japanse tekenaar Akira Toriyama—de maker van onder andere Dr. Slump en Dragon Ball—op 1 lentemaand was overleden.
Inzonderheid Dragon Ball werd een wereldwijd verschijnsel nadat haar tv-vertolking (“anime”) in het Engels werd nagesynchroniseerd en in meerdere reeksen opgedeeld naar het westen kwam: Dragon Ball, Dragon Ball Z en Dragon Ball GT. Als kind in de jaren negentig heb ik Dragon Ball gemist, maar van wat ik mij kan herinneren begon de jool toen tv-zender Cartoon NetworkDragon Ball Z—met de Engelse nasynchronisatie van Amerikaanse bodem—begon uit te zenden. Iedere jongen die ik kende keek het, en iedere zaterdagochtend zat ik weer op het vloerkleed voor de Sony Trinitron om diens afgelopen weeks herhalingen te kijken terwijl de anderen in huis nog sliepen.
Dragon Ball Z op het beeldscherm was echter niet hoe het begon. Het was van oorsprong een verhaal in beeldvorm, ene reeks die wekelijks te Japan in een tijdschrift werd uitgebracht, oftewel een strip(verhaal). Doch, “strip” is Engels, dus wij gaan voor beeldverhaal.
Een beeldverhaal—ook wel bekend als een (comic) strip (Engels) of comic book (ook Engels)—is enen vorm van schriftelijke letterkunde waarin verhalen door middel van afbeeldingen worden verteld, vaak door tekst vergezeld in (gedachten)bollen, of tekstvakken. Deze onvergelijkelijke kunstvorm voegt beeld en tekst samen om een verhaal te vertellen, spelers tot leven te wekken en gevoel over te brengen.
Een der meest opvallende kenmerken van beeldverhalen is de wijze waarop vertellingen door middel van opeenvolgende kunst worden verteld. Ieder vak op een bladzijde biedt een kiekje des verhaals, en de opeenvolging van vakken schept een vertellende stroom die de lezer er doorheen leidt.
Beeldverhalen hebben een lange geschiedenis die tot de oudheid teruggaat, maar de hedendaagse vorm is voornamelijk ontstaan in de negentiende en twintigste eeuw met de opkomst van onder andere spotprenten in kranten. Tegenwoordig zijn beeldverhalen een onlosmakelijk onderdeel der gemeenzame beschaafdheid, met een aanzienlijke invloed op bewegend beeld, letterkunde en kunst. Een voorbeeld hiervan is hoe de vermaarde reeks Berserk (wederom van Japanse bodem) invloed had op het bekroonde schermspel Dark Souls, dat vervolgens weer invloed had op de veelbekeken Netflix-reeks Stranger Things.
Laaglandse Dichterij is ene gedichtenreeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin werken van dichters en dichteressen uit de Lage Landen worden uitgelicht. Opdat wij hun woorden, hun bekoring en hun bijdrage aan het Nederlands nooit vergeten.
De talloze verscheidenheden der bladen
Nu hard, dan wollig, vaak met diepgesneden randen, Gekarteld, hoekig, breed en smal, nu glad dan dof, Rond, eirond, ingesneên, gesnippeld, fijn en grof; Die, als de hand haar raakt, gelijk een egel, stekend; Deez’ met een brandwond zelfs den zachtsten aangreep wrekend, Of met een schijnbaar ijs, wiens schittring luister wekt, Wiens kilheid zelfs de hand doet huivren, overdekt, Nu dun, als loovers, die voor d’adem henenvlieden, Dan dik, als platen, die een’ fellen weêrstand bieden, Nu groen dan donkerbruin, nu rood dan zilverblank, Dan liefelijk van geur, dan hatelijk door stank: Somtijds, bijkans bekleed met dierelijk vermogen, Van zelfs door deiningen nu op dan neêr bewogen, Of door een’ vingertop voorzigtig aangeroerd, Juist of een stille schrik het hart der plant vervoert, Eensklaps zich sluitende en met schaamte nederbukkend, Zich aan des plukkers hand door tooverkracht ontrukkend.
Vandaag In is ene reeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin beknopte wetenswaardigheden die op betreffende dagen in de geschiedenis plaatsvonden worden gedeeld. Zie tijdwijzer Des Jaars Dagen voor meer.
13 lentemaand: Sterfdag van Nicolaas Beets (1814-1903)
Nicolaas Beets (Haarlem, 13 herfstmaand 1814 – Utrecht, 13 lentemaand 1903), ook bekend onder de schuilnaam Hildebrand, was enen Nederlandsen maker, dichter, geestelijke en hoogleraar.
Beets schreef proza, dichtkunst, en preken. Zijn bekendste werk is de Camera Obscura, dat hij onder de schuilnaam Hildebrand schreef en waarvan de eerste uitvoering in 1839 verscheen. Zijn mogelijk bekendste gedicht is De Moerbeitoppen Ruischten.
Van 1874 tot 1884 was hij hoogleraar in de kerkgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Hij was ook betrokken bij het besturen van verscheidene maatschappelijke en kunstzinnige instellingen zoals het Provinciaal Utrechts Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen (PUG). In 1888 was hij medeoprichter van het latere, nog steeds bestaande Wilhelmina Kinderziekenhuis.
Beets overleed op 88-jarige leeftijd te Utrecht aan ener hersenbloeding en werd op de Eerste Algemene Begraafplaats Soestbergen begraven. Op zijn graf werd enkel de tekst salus mea christus (‘Christus is mijn redding’) geplaatst zonder zijn naam en geboorte- en sterfdag.
Bron: Wikipedia (bewoordingen aangepast en aangevuld).
Menigh vryer kust het kind, Om de moeder, die hy mint
—Johan de Brune (1588-1658)
De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek. Uitsluitend beschikbaar op Righartswoord. Tekene in om op de hoogte te blijven.
Geachte lezenaar(ster),
van alle woorden die ik voor dezen weke had kunnen uitkiezen is dit wel de meest onaanzienlijke…of juist niet? Een woord zo alledaags, maar tegelijkertijd zo buitengewoon. Deze nieuwsbrief draait om de minder gangbare begrippen, totdat een gangbaar begrip onder vuur ligt.
Dit verhaal begint met een “onnodige fout“, aldus de aftredende bewindsman Hugo de Jonge, die de gemoederen op Elon Musk’s X vorige week lang bezig hield, zo ook verscheidene kranten: het oeroude (en dierbare) moeder zou in geval van de Basisregistratie Personen (BRP) als standaardbegrip moeten gaan wijken voor omschrijvend taalgebruik: “ouder uit wie het kind is geboren”.
Hier is veel van te vinden, maar beschouwe ook hoe dit de deur kan openen voor andere soortgelijke vervangingen (verbeteringen?):
Wagen of…Voertuig waarmee de boodschappen worden gehaald?
Huis of…Rechthoekig bouwsel waarin op de bank wordt gezeten?
Staatkundige of…Mens die woorden met onnodige omschrijvingen vervangt?
Alhoewel ik een gewisse tevredenheid ervaar met mijn aanblazende voorstellen gaat mijn voorkeur toch uit naar “korter is beter”.
Deze gebeurtenis betrof nadrukkelijk de BRP—niet dat het woord “moeder” bij wet verboden zou worden verklaard—maar dit weerhield het stof niet van opwaaien. De Nederlandse beschaving, en tevens haar taal, staat onder druk van krachten met een grote drijfveer, dus het is niet vreemd dat mensen op scherp staan (en zich zeer fel kunnen uiten).
Inmiddels een week later—de hoestmakende nevel neêrdalend—is het tijd voor die schijnwerper.
Het woord “moeder” is een der meest onmisbare en betekenisvolle woorden in de Nederlandse taal. Het verwijst naar eens kinds vrouwelijke ouder, die in het leven haarer nakomelingen een onontbeerlijke rol speelt. De moeder-kind-verhouding wordt vaak beschouwd als een der sterkste en diepgaandste banden in het menselijk bestaan.
Een moeder is iemand die een kind baart en vervolgens verzorgt, voedt en beschermt. Dit omvat zowel lichamelijke als vertederende zorg. Zij is vaak een zinnebeeld voor liefde, zorgzaamheid, toewijding en opoffering. Haar rol gaat echter verder dan alleen het vervullen van grondbehoeften; zij biedt ook troost, begeleiding en ondersteuning tijdens haars kinds ontwikkeling.
“Moeder” heeft in sommige gevallen een meer overdrachtelijke betekenis. In zulke gevallen verwijst het naar vrouwen die op een niet-levenskundige wijze de rol van moeder op zich nemen, zoals pleegmoeders, stiefmoeders of zelfs voogden en leidsvrouwen die een sterke band met een kind hebben opgebouwd.
Letterlijk of overdrachtelijk, blijft haar denkbeeld als ene krachtige gedaante in het middelpunt der menselijke ervaring alomvattend en tijdloos.
Hoogachtend, C. J. Righart
P.S.: De Righartswoord-nieuwsbrieven worden te allen tijde vanaf een adres verzonden dat geen antwoorden kan ontvangen. Vanaf deze uitgave is dit iets gewijzigd. Nieuwe antwoordberichten zouden—mits dat goed verloopt—vanzelf afzender “righartswoord(apenstaartje)pm.me” moeten krijgen, en deze antwoordberichten komen dus wel aan. Indien een aan- of opmerking zou willen worden gegeven is dat vanaf heden op die wijze mogelijk.
De mogelijkheid om onder schrijfselen aan- of opmerkingen te plaatsen blijft uitgeschakeld.
Laaglandse Dichterij is ene gedichtenreeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin werken van dichters en dichteressen uit de Lage Landen worden uitgelicht. Opdat wij hun woorden, hun bekoring en hun bijdrage aan het Nederlands nooit vergeten.
Het ware der schoonheid (eerste zinblok)
Het ware slechts is schoon. – Gelukkig, die de trekken Van ’t Goddelijk gelaat der waarheid mag ontdekken, Gelijk Natuur haar aan de kunst ten voorbeeld geeft! – U, Kunstnaar, wien ze in haar oorspronklijkheid omzweeft, Wiens oog bezield is met dat scheppend kunstvermogen, Dat door den sluijer dringt, waarmeê zij is omtogen, U is ’t vergund, ’t geheim dier waarheid te bespiên. Gij moogt, waar andren slechts gedaante en kleuren zien, Den geest erkennen, die het stoflijk beeld doet leven. Voor U is ’t wolkgordijn der zinnen opgeheven;
Vandaag in is ene reeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin beknopte wetenswaardigheden die op betreffende dagen in de geschiedenis plaatsvonden worden gedeeld. Zie de Tijdwijzer der Lage Landen* voor meer.
* werk in uitvoering
6 lentemaand: Sterfdag van Filips van Hohenlohe-Neuenstein
Filips Ernst van Hohenlohe-Neuenstein (17 sprokkelmaand 1550 – 6 lentemaand 1606), graaf van “Hohenlohe zu Langenburg”, was enen Duitsen legeraanvoerder in Staatse dienst. Filips was den zoon van Lodewijk Casimir van Hohenlohe-Neuenstein en Anna van Solms-Lich. Op 7 sprokkelmaand 1595 huwde hij met Maria van Nassau (1556-1616) te Buren. Het huwelijk bleef kinderloos, maar kort voor zijn dood namen zij de negenjarige Margrita Maria aan, gravin van Falckenstein.
Filips van Hohenlohe—ook wel Hollock genoemd—was legeraanvoerder in dienst des Gemenebests der Zeven Verenigde Nederlanden. Sedert 1575 diende hij Willem I van Oranje (ook wel bekend als De Zwijger), en werd zijn luitenant-generaal te Holland. In 1576 veroverde hij Geertruidenberg, in 1577 Steenbergen, Tholen en Breda, maakte zich verdienstelijk tijdens het Beleg van Grave (1586) en later onder andere tijdens veroveringen van Helmond (1587), Mengen, en Gennep (1599). Hohenlohe leed echter ook nederlagen, zoals in 1580 op de Hardenbergerheide. In 1590 stichtte hij de schans bij ‘s-Hertogenbosch die later Fort Crèvecoeur zou worden.
Bron: Wikipedia (bewoordingen aangepast en aangevuld).
De quellingen, die ’t U E. belieft heeft mijne liefde toe te leggen
—P. C. Hooft (1581-1647)
De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek. Uitsluitend beschikbaar op Righartswoord. Tekene in om op de hoogte te blijven.
Geachte lezenaar(ster),
in een paar vorige uitgaven—gericht, NLL16 (deel 2) en NLL21—had ik weer eens wat ouds toegevoegd, wat onzer taal statige schrijfstijl opgerakeld; de afkorting UE. Dit riep wat vragen op tijdens het nazicht en ik zal de toelichting die destijds was gegeven hier met UE delen.
Ik—en dus ook het Zaakwoordenboek der Lage Landen—streef te allen tijde naar zeer verzorgde schrijftaal; de zoektocht naar de volmaakte Nederlandse zin. Vandaar dat ik niet schuw om onder andere verouderde woorden en oude naamvallen te bezigen. De Nieuwsbrief der Lage Landen is daar weer ene weerspiegeling van, want wisselkeusrijke woordenlijsten en woordenboeken zijn fraai, maar als hun inhoud niet middels vertellingen wordt gedeeld blijft hun versteendheid immer zo.
Als wij het hebben over “zeer verzorgde schrijftaal” vind ik het van belang—even los van begrijpelijkheid of onderwerpelijke schoonheid—dat bepaalde verbasteringen bewust of onbewust moeten worden ontacht. Eén zo een voorbeeld waar ik in den beginne een beetje mee stoeide is het voornaamwoord “u” en in welke persoon deze te schrijven. Namelijk, “u” hoort eigenlijk in de derde persoon enkelvoud te worden geschreven, alhoewel steeds vaker—nagenoeg uitsluitend—de tweede persoon wordt gebezigd. Ter vergelijking:
Derde persoon
U is
U kan
U heeft
U wil
U zal
Tweede persoon
U bent
U kunt
U hebt
U wilt
U zult
Menig moedertaalspreker in het jaar 2024 zal echter voornamelijk bekend zijn met ene samenvoeging dier twee lijsten dan zozeer uitsluitend een der twee lijsten. Bijvoorbeeld, waar ik opgroeide was het gebruikelijker om u heeft te zeggen in plaats van u hebt. Niet verbazingwekkend, want zoals het WikiWoordenboek terecht aangeeft, de jij-vervoegingen winnen grond. Doch, om het in te dampen tot enkel vervoegswijzen erkent niet het verschijnsel dat men elkaar—in omstandigheden wanneer deze ertoe doen—dus vaker rechtstreeks in de tweede persoon aanspreekt dan in de derde persoon; waarbij het laatste beleefder is (gewis met onbekenden).
De oplettende bezoek(st)er van het ZLL zal zijn opgevallen dat daar de derde persoon de voorkeur geniet als aanspreekvorm, om dezelfde reden tevens deze brieven. Weliswaar niet altijd, want in geval van den brieven verkeerde ik mij weleens in tweestrijd als het gaat om hoe de lezer zou moeten worden aangesproken wanneer u wordt gebruikt – waarbij ik de onvormelijke jij, je, en jou als streng verboden heb verklaard; ik laat de eindeloze je-beziging—ongeacht de mate waarin men elkaar kent—aan anderen over.
Mijn oplossing: UE.
“UE” is (hele) oude briefstijl uit de 17de/18de eeuw; ene afkorting van U Edele of Uwe Edelheid en als aanspreekvorm tot gelijken en meerderen gebruikt. Wanneer uitgesproken klinkt het als uwee (of uwé), en soms zo ook geschreven (alhoewel dit als lagere stijl wordt beschouwd); dit laatste kent tevens de bezittelijke vorm uwees (of uwé’s).
Een rits willekeurige voorbeeldzinnen:
UE / Uwee / Uwé heeft uitstekend werk geleverd.
UE / Uwees / Uwé’s deskundigheid is van onschatbare waarde.
Ik wil graag UE / uwees / uwé’s mening horen.
Ik ben benieuwd naar de voorstellen die UE / uwee / uwé heeft.
UE / Uwees / Uwé’s bijdrage aan der ploeg wordt gewaardeerd.
Zowel ik als het ZLL zijn uiteindelijk voortbrengselen der eind twintigste eeuw en begin eenentwintigste eeuw, onderscheidenlijk. Zodoende schrijf ik noch als Vondel, noch als Hooft, en verwacht dat dit ook geen weêrkeer zal maken in de tijd waarin ik leef, maar het voelt alsof een soort kantelpunt de kim nadert. De verloedering wordt door sommigen als welwillend ervaren—want het zou bijvoorbeeld de afstand tussen ons verkorten—maar tegelijkertijd lees en hoor ik nu en dan tevens de ergernis van zij die de achteloze aanspreekwijze niet (altijd) kunnen waarderen.
UE is wellicht ene deftige brug te ver, maar—om maar wat te noemen—een einde aan “Bedankt voor je bestelling! 🎉” en terugkeer naar “Hartelijk dank voor uw bestelling.” zou ik reeds als winst beschouwen.
Laaglandse Dichterij is ene gedichtenreeks onder het vaandel van het Zaakwoordenboek der Lage Landen waarin werken van dichters en dichteressen uit de Lage Landen worden uitgelicht. Opdat wij hun woorden, hun bekoring en hun bijdrage aan het Nederlands nooit vergeten.
De waarde van vrouw en kind
Schoon ik de gunst der grooten mis, De weiflende fortuin mij ongenegen is, Ik heb nog vrouw en kind, God dank! en brood voor beiden: Een’ vrouw, die mij zoo teêr bemint, In reine huwlijkstrouw haar’ hoogsten wellust vindt, En om geen lief of leed van mijne zij’ zou scheiden; Een kind, dat, vrolijk en gezond, Met rozen op de wang en lachjes om den mond, Nog van geen’ rampspoed weet in zijn onschuldig leven: Wat klaag ik dan om leed of druk? Mijn lot is zaligheid – ik smaak het hoogst geluk:…. ‘k Wil voor geen’ koningskroon mijn wijf en jongen geven!
