De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek.
Geachte lezer(es),
zowel deze brief als zes anderen uit deze reeks zullen in 2025 tegenwoordig haast omstreden grond begaan, maar hun doel is niet het winnen van zielen, maar het benadrukken van (woord)herkomst.
De reden heeft te maken met wat ik niet anders kan omschrijven dan een soort afbraak betreffende hetgeen erventrouw wordt geacht (van onbenullige dingen als kransjes zonder het voorvoegsel ‘kerst-‘, tot ernstigere zaken zoals kerststallen die in brand worden gestoken). Het is een geleidelijk verloop, en een ieder ervaart dit verschillend. De een betreurt, de ander viert en weer een derde haalt zijn schouders op. Hierover een soort duidelijke scheiding maken van wat goed en slecht is zal enkel de oren der overtuigden bereiken. Wat overblijft, is oorsprong en toelichting, geheel in lijn met wat ook het uiteindelijke doel van het zaakwoordenboek is.
Zodoende deze reeks, genaamd De Week van Kerst.
In het nieuws waren er de afgelopen tijd wat opvallende berichten die mij hebben bezield om meer te verdiepen in Kerstmis, en de uitkomst van deze belangstelling zal in deze reeks worden vertoond. Stuk voor stuk zijn de brieven zo beknopt mogelijk beschreven met de invalshoek van herhaling en verdieping.
Tot slot, voor er verder wordt gelezen, dit moet duidelijk zijn: ongeacht mijn eigen gevoel bij de inhoud dezer stukken, blijf ik immer iemand die in vrije wil gelooft; linksom of rechtsom, men doet wat hij wil, men viert wat hij wil.
Na deze week zal de NLL weer willekeurigere (taal)onderwerpen bespreken, maar eerst meer over Kerstmis.
De Week van Kerst
Een reeks beschouwingen over de oorsprong van de Kerstviering en de wijze waarop deze hoogtijd geschiedkundig werd beleefd.
Jezus Kerst
In de vroege middeleeuwen verspreidt het geloof zich als een smoutvlek over de lage landen en voltrekt zich een opmerkelijke taalkundige en geestelijke omwenteling. De plechtige, Latijnse erenaam ‘Christus’ [=de Gezalfde] van Jezus [=God redt] vindt zijn weg naar de harten van het Nederlandse volk niet als een ongrijpbaar godgeleerd begrip, maar als een vertrouwde, ingeburgerde naam: Kerst.
Dit is geen toeval of een slordige vertaling. Het is een daad van toe-eigening, een teken dat het geloof een levend onderdeel der beschaving wordt. De omvorming verloopt middels onze eigen Germaanse klankwetten: de Latijnse ‘Christus’ wordt in de volkstaal eerst tot ‘Krist’, en hier vanuit zet de natuurlijke taalontwikkeling door naar de warme en vertrouwde klank ‘Kerst’. Zo maakt een volk een hogere waarheid eigen, in zijn eigen taal en hart.
Deze naamsverandering is veelzeggend. ‘Christus’ blijft een vormelijke erenaam, maar ‘Kerst’ wordt de naam van den haard, de naam in de volksmond, een deel der ziel van het dagelijks leven. Vandaar dat de viering van Zijn geboorte niet het ‘Christusfeest’ wordt, maar Kerstmis – de Mis van Kerst.
Deze vertrouwelijkheid uit zich in alles. Kerstmarkten zijn in beginsel geen handelzame wintermarkten, maar voorbereidingen op de grote hoogtijd. Kerstliederen zijn geen gevoelvolle deuntjes, maar vertellingen van de geboorte in onze eigen taal. Een ‘Kerstboom’ is niet zomaar een versierde spar, maar een zinnebeeld voor de drievuldigheid en het eeuwige leven dat Kerst brengt.
Het vervagen van deze oorspronkelijke, diepe betekenis van het woord ‘Kerst’—haar vermindering tot een evenwoord voor ‘gezellig samenzijn’ of een bepaald jaargetijde—is daarom geen onschuldige taalverandering zonder gevolgen. Het is een verschijnsel van ene bredere vervreemding. Het toont aan hoe een volk zich vervreemdt van de grondbeginselen die het ooit in zijn midden droeg.
Voor hen die dit betreuren: de kracht om deze betekenis te herstellen schuilt in ons zelf. Voor een ieder die deze erfenis juist aver te avere wil doorgeven, begint de weg met het opnieuw leren uitspreken van haar naam met de oorspronkelijke, krachtige inhoud: Kerst, Hij die zijn volk van zonden redt.
Hoogachtend,
C. J. Righart
ᛞᚳ᛬ᚹᛠᚱᛞᚳᚾᚪᚱ
Beeld (hoofding, achtergrond): Wikimedia Commons, / Wikimedia Commons,
.jpg){kind=link}