De Nieuwsbrief der Lage Landen is de terugkerende nieuwsuitgave van het Zaakwoordenboek der Lage Landen – waarin zowel bijzonder, zeldzaam en/of schoon Nederlands wordt uitgelicht als de laatste ontwikkelingen betreffende het zaakwoordenboek.
Geachte lezer(es),
alhoewel de man van dit stuk geen rechtstreeks onderdeel van de Kerstviering is, is hij alsnog van groot belang. De wintermaand heeft immers zowel een naamdag als een avondviering ter ere van hem in verscheidene vormen, maar wie was deze goedheiligman en hoe komt het dat zijn ware beeltenis zover uit de openbare ruimte lijkt te zijn verdwenen?
De Week van Kerst
Een korte reeks schrijfselen die de herkomst van de Kerstmis benadrukt en uitlicht zoals deze tijdspanne geschiedkundig werd gevierd.
Een Levende Erfenis
De geschiedkundige gedaante van de heilige Nicolaas, de vierde-eeuwse stichtheer van Myra te Lycië, ondergaat een verontrustende gedaanteverwisseling in de volkscultuur. Zijn erfenis raakt ontdaan van haar kerstelijke kern. Desalniettemin blijft de waarheid over Nicolaas beschikbaar voor wie zoekt, en zijn levensverhaal biedt een krachtig tegenwicht aan de stoffelijke tijdgeest die ons omringt.
De kern van zijn betekenis vinden wij in zijn levensbeschrijving, die hem toont als een man van werkelijke heiligheid – niet slechts vriendelijkheid, maar goddelijke kracht werkend door menselijke gehoorzaamheid. Het meest sprekende verhaal is dat van de drie dochters: Nicolaas werpt, zonder zich kenbaar te maken, drie buidels met goud naar binnen voor de drie dochters van een verarmde edelman. Deze geschenken dienen als bruidsschat, waardoor de jonge vrouwen een eerzaam huwelijk kunnen aangaan en worden behoed voor ontuchtigheid of maatschappelijke ondergang.
Deze daad weerspiegelt rechtstreeks het onderwijs van Matteüs 6:1-4:
Zorg ervoor dat u uw liefdadigheden niet voor de ogen van mensen verricht, om door hen te worden gezien. Anders krijgt u geen beloning van uw Vader in de hemel. Wanneer u dus liefdadigheid verricht, laat dan geen trompet voor u uitgaan, zoals de huichelaren doen in de synagogen en op de straten, opdat zij eer der mensen ontvangen. Voorwaar, Ik zeg u, zij hebben hun beloning reeds ontvangen. Maar wanneer u liefdadigheid verricht, laat dan uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet, opdat uw liefdadigheid in het verborgene blijft; en uw Vader, die in het verborgene ziet, zal u zelf in het openbaar belonen.
Nicolaas gaf niet om te worden gezien, maar om nood te lenigen. Zijn geschenken waren gericht op redding en bescherming – een scherp onderscheid met het hedendaagse geven dat draait om genot en zelfbevrediging.
Behalve weldoener was hij ook een vurige verdediger van de rechtzinnige leer. Hij nam deel aan de Hoofdvergadering van Nicea (325 na Kerst), waar hij de ketterij van Arius bestreed. Andere vertellingen tonen zijn wondermacht: hij redde drie onschuldig ter dood veroordeelde mannen; hij deed drie vermoorde kinderen herrijzen. Deze verhalen zijn getuigenissen van Gods kracht werkend door een toegewijd leven.
In de Nederlandse en Germaanse overlevering ondergaat deze erfenis haar eerste inkorting. De stichtheer verandert in Sinterklaas, waarbij voorkerstelijke inheemse gebruiken binnensijpelen: Wodan-beelden (de wilde jacht door de lucht), knecht-gedaanten, en een nadruk op beloning en bestraffing die de oorspronkelijke aandacht voor onvoorwaardelijke barmhartigheid vervangt. De zedelijke kern blijft aanwezig, maar raakt losgeweekt van haar geloofsgrondslag.
In de Angelsaksische wereld voltrekt zich een volledige breuk. Nederlandse kolonisten brengen de overlevering naar Nieuw-Amsterdam, waar de figuur in de negentiende eeuw verandert in Santa Claus – een wereldse verschijning zonder enige stichtheerlijke waardigheid. Dichtwerk, spotprenten en uiteindelijk handelskonde binden de gedaante aan koopmansvertier. Hij wordt een zinnebeeld van verbruikerszucht, waarbij het geven wordt omgeduid van opoffering voor de naaste naar bevrediging van verlangens.
In de Oosters-Rechtzinnige overlevering blijft de heilige Nicolaas een der meest vereerden. Zijn vierdag (6 wintermaand) wordt plechtig gevierd met gezangen die zijn geloofsbetekenis benadrukken. In deze overlevering is er geen plaats voor rendieren, kabouters of koopwaar. Nicolaas blijft wat hij was: een stichter, een wonderdoener, een voorspraak bij God.
Zijn erfenis is niet verloren, maar verduisterd. In een tijd waarin geestelijke armoede zich vermomt als stoffelijke overvloed, biedt zijn ware verhaal een weg terug. Het oorspronkelijke voorbeeld van de heilige stichtheer van Myra kan ons uitnodigen om de diepere betekenis van geven te hervinden – niet als ruil of gewoonte, maar als navolging van Kerst, die Zichzelf gaf voor de redding van Zijn volk.
Hoogachtend,
C. J. Righart
ᛞᚳ᛬ᚹᛠᚱᛞᚳᚾᚪᚱ
Beeld (achtergrond): Uncut Mountain Supply / Wikimedia Commons / Wikimedia Commons
